Markaziy Osiyo muzliklari: Nega ularning kelajagi mintaqaning har bir aholisi uchun muhim?

BMT Bosh Assambleyasi 2025-yilni Muzliklarni asrash xalqaro yili, 21-martni esa Butunjahon muzliklar kuni deb e'lon qildi. UNESCO va Jahon meteorologiya tashkiloti (WMO) tomonidan ilgari surilayotgan ushbu tashabbus muzliklarni asrashni global suv xavfsizligini ta'minlashning muhim shartlaridan biri sifatida e'tirof etadi.

Markaziy Osiyo uchun bu masala alohida ahamiyat kasb etadi. Bu yerda muzliklar shunchaki tog‘ landshaftining bir qismi emas. Ular millionlab insonlarning hayoti, qishloq xo‘jaligi, gidroenergetika va ichimlik suvi ta'minoti uchun zarur bo‘lgan chuchuk suvning asosiy manbalaridan biridir.

Suv tog‘lardan boshlanadi

Markaziy Osiyo Yevrosiyoning eng qurg‘oqchil mintaqalaridan biri hisoblanadi. Shunga qaramay, mintaqaning asosiy suv resurslari Tyanshan va Pomir tog‘larida shakllanadi.

Muzliklar va mavsumiy qor qoplami tabiiy suv ombori vazifasini bajaradi. Qishda ular yog‘inlarni to‘playdi, yozda esa suvni asta-sekin daryolarga uzatib, aynan suvga ehtiyoj eng yuqori bo‘lgan davrda daryo oqimini ta'minlaydi.

Shu bois muzliklarning holati Amudaryo va Sirdaryo havzalari bilan bevosita bog‘liq. Ushbu daryolar Qozog‘iston, Qirg‘iziston, Tojikiston, Turkmaniston va O‘zbekistonning sug‘orma dehqonchiligi, gidroenergetikasi, sanoati hamda ichimlik suvi ta'minotida muhim rol o‘ynaydi.

Muzliklar bilan nima sodir bo‘lmoqda?

UNESCO va WMO ma'lumotlariga ko‘ra, dunyo bo‘ylab muzliklar qisqarishda davom etmoqda. Jahon meteorologiya tashkiloti buning asosiy sababi sifatida global haroratning oshishini ko‘rsatmoqda va so‘nggi yillarda muzliklar massasining rekord darajada kamayganini qayd etmoqda.

Markaziy Osiyo uchun bu uzoq muddatli oqibatlarni anglatadi. UNESCOning mintaqaviy kriosfera dasturi baholashiga ko‘ra, issiqxona gazlari chiqindilarining yuqori ssenariysi (SSP5-8.5) amalga oshgan taqdirda, XXI asr oxiriga borib mintaqa 2020-yilga nisbatan muzliklar hajmining 85 foizigacha yo‘qotishi mumkin.

Muammo faqat muzliklarning qisqarishida emas. Dastlab tezlashgan erish daryolardagi suv miqdorini vaqtincha oshirishi mumkin. Ammo muzliklar kamayib borgani sari bu ta'sir susayadi va ayniqsa yoz oylarida suv oqimi kamayishi ehtimoli ortadi. Xalqaro tashkilotlar buni tog‘ suv resurslariga tayanadigan hududlar uchun asosiy xavflardan biri deb hisoblaydi.

Bundan tashqari, muzliklarning qisqarishi sel oqimlari, muzlik ko‘llarining yorilishi va daryolar gidrologik rejimining o‘zgarishi xavfini kuchaytiradi.

Nega bu butun mintaqa uchun muhim?

Yirik muzliklar asosan Qirg‘iziston va Tojikiston hududida joylashgan. Biroq bu tog‘larda shakllanadigan suv resurslaridan Markaziy Osiyoning barcha davlatlari foydalanadi.

Shu sababli muzliklarning qisqarishini alohida mamlakat muammosi sifatida baholab bo‘lmaydi. Daryolarning yuqori oqimidagi har qanday o‘zgarish mintaqaning boshqa hududlaridagi qishloq xo‘jaligi, energetika va aholi suv ta'minotiga ham ta'sir ko‘rsatadi.

UNESCO fikricha, bunga samarali moslashish uchun muzliklarni birgalikda monitoring qilish, gidrometeorologik ma'lumotlar almashinuvini kengaytirish hamda transchegaraviy suv resurslarini muvofiqlashtirilgan holda boshqarish zarur.

Tadqiqotlardan amaliy hamkorlik sari

So‘nggi yillarda xalqaro tashkilotlar e'tibori ilmiy kuzatuvlardan amaliy moslashuv choralariga tobora ko‘proq qaratilmoqda.

RES 2026 Mintaqaviy ekologik sammitida Markaziy Osiyo davlatlari muzliklarni monitoring qilish va ilmiy ma'lumotlar almashish bo‘yicha hamkorlikni kuchaytirishga tayyor ekanini yana bir bor tasdiqladi. UNESCO ko‘magida mintaqaviy kriosfera monitoringi tizimini rivojlantirish va iqlim xavflarini baholashni takomillashtirishga qaratilgan qo‘shma dastur ham ishlab chiqilmoqda.

Bu tashabbuslar Muzliklarni asrash xalqaro yili doirasidagi maqsadlarni to‘ldirib, ilmiy monitoring, prognozlash va suv resurslarini boshqarishni yanada kuchaytirishga xizmat qiladi.

Nega bu bugunning o‘zida muhim?

Iqlim o‘zgarishi muzliklar masalasini ilmiy mavzudan barqaror rivojlanishning muhim yo‘nalishiga aylantirmoqda.

Markaziy Osiyo uchun bu nafaqat noyob tog‘ ekotizimlarini asrash, balki ishonchli suv ta'minoti, barqaror qishloq xo‘jaligi, gidroenergetika va iqlim o‘zgarishiga moslashishni ta'minlaydigan yechimlarni izlashni anglatadi.

Muzliklar mintaqaning suv xavfsizligida tobora muhim o‘rin egallayotgan bir paytda, ularning kelajagi endi faqat ekologik masala emas. Bu Markaziy Osiyo davlatlari uchun uzoq muddatli tabiiy resurslarni boshqarish va mintaqaviy hamkorlik masalasiga aylanmoqda.